پوستتان را بشناسید، بعد محصول انتخاب کنید

اولین قدم در مراقبت از پوست شناخت نوع پوست است و قدم دوم خواندن ترکیبات محصول. در این سایت هر دو را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.

شناخت پوست

پوست با حدود ۲ مترمربع مساحت، بزرگ‌ترین عضو بدن است و سدی میان بدن و محیط می‌سازد. سه لایه دارد: اپیدرم (روپوست، لایه‌ی بیرونی)، درم (میان‌پوست، شامل رگ‌های خونی، اعصاب، فولیکول مو و غدد چربی و عرق) و هیپودرم (چربی زیرپوستی که نقش عایق، ضربه‌گیر و ذخیره‌ی انرژی دارد).

لایه‌های اپیدرم

اپیدرم خودش از پنج لایه ساخته شده که از عمق به سطح این‌طور مرتب‌اند:

• لایه‌ی قاعده‌ای (Stratum basale): پایین‌ترین لایه، جایی که سلول‌های جدید پوست دائم تقسیم و ساخته می‌شوند. ملانوسیت‌ها (سلول‌های رنگدانه‌ساز) هم همین‌جا هستند.
• لایه‌ی خاردار (Stratum spinosum): سلول‌ها با پل‌های کوچکی به هم متصل‌اند و به پوست استحکام می‌دهند.
• لایه‌ی دانه‌دار (Stratum granulosum): سلول‌ها مسطح‌تر می‌شوند و شروع به ساخت کراتین می‌کنند.
• لایه‌ی شفاف (Stratum lucidum): فقط در پوست ضخیم کف دست و پا دیده می‌شود.
• لایه‌ی شاخی (Stratum corneum): بیرونی‌ترین لایه، از سلول‌های مرده و پر از کراتین. سد اصلی در برابر تبخیر آب و ورود میکروب و مواد خارجی همین‌جاست.

یک سلول از لایه‌ی قاعده‌ای تا رسیدن به سطح و ریزش، حدود ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد. با افزایش سن این چرخه کندتر می‌شود، به همین دلیل پوست مسن‌تر دیرتر ترمیم می‌شود.

pH و سد محافظ

سطح پوست کمی اسیدی است، معمولاً بین ۴٫۵ تا ۵٫۵. این لایه‌ی نازک اسیدی را «مانتو اسیدی» می‌نامند و از رشد میکروب‌های بیماری‌زا جلوگیری می‌کند. شوینده‌های قلیایی این تعادل را به هم می‌زنند، پوست را خشک و حساس می‌کنند؛ به همین خاطر شوینده‌ی ملایم و با pH نزدیک به پوست توصیه می‌شود.

میکروبیوم پوست

پوست زیستگاه میلیاردها میکروارگانیسم است، از جمله باکتری‌های Cutibacterium، Staphylococcus و Corynebacterium. بیشتر این میکروب‌ها بی‌ضرر یا حتی برای سلامت پوست مفیدند و بخشی از سیستم دفاعی طبیعی آن محسوب می‌شوند.

رنگ پوست

رنگ پوست عمدتاً به ملانین بستگی دارد، رنگدانه‌ای که ملانوسیت‌ها می‌سازند و بخشی از اشعه‌ی ماورای بنفش را فیلتر می‌کند. پوست با ملانین کمتر، آفتاب‌سوختگی و آسیب نور خورشید را سریع‌تر نشان می‌دهد.

تاریخ انقضا و نماد PAO روی محصولات

روی اغلب محصولات آرایشی و بهداشتی دو نوع تاریخ هست و تشخیص‌شان از هم مهم است:

• تاریخ انقضا (Expiry date): معمولاً با عبارت «EXP» یا یک تاریخ دقیق نشان داده می‌شود و به محصول بسته و دست‌نخورده مربوط است.
• نماد PAO (Period After Opening؛ «مدت مصرف پس از باز شدن»): شکلی شبیه یک ظرف کرم با درِ باز است که روی آن عددی مثل ۶M، ۱۲M یا ۲۴M نوشته شده. حرف M مخفف ماه (Month) است. یعنی مثلاً «12M» یعنی از روزی که محصول را باز کردید، تا ۱۲ ماه قابل استفاده‌ی ایمن است، صرف‌نظر از تاریخ انقضای چاپ‌شده روی جعبه.

چون تاریخ باز کردن جایی روی بسته ثبت نمی‌شود، بهتر است همان روز اول با ماژیک یا برچسب، تاریخ باز شدن را روی قوطی بنویسید تا بدانید چه زمانی باید دورش بیندازید. محصولاتی که به چشم یا زخم نزدیک می‌شوند (ریمل، لاینر) معمولاً کوتاه‌ترین PAO را دارند، حدود ۳ تا ۶ ماه.

چطور لیست ترکیبات (INCI) را بخوانیم

روی برچسب هر محصول آرایشی، ترکیبات به ترتیب INCI نوشته می‌شوند. قانونش ساده است: ترکیبات از بیشترین غلظت به کمترین غلظت فهرست می‌شوند. یعنی اولین نام‌ها (معمولاً Aqua یا آب) بیشترین سهم را در فرمول دارند.

این ترتیب فقط تا غلظت حدود ۱٪ الزامی است. برای موادی که غلظتشان زیر ۱٪ است، مثل نگهدارنده‌ها، عصاره‌های گیاهی کم‌مقدار، رنگ‌دانه‌ها و عطر (Parfum/Fragrance)، قانون ترتیب را الزامی نمی‌داند و می‌توانند به هر ترتیبی نوشته شوند. پس دیدن یک ماده نزدیک انتهای لیست، لزوماً به‌معنای بی‌اثر بودنش نیست؛ فقط یعنی غلظتش زیر ۱٪ است.

انواع پوست و مراقبت از هر کدام

تغذیه و سبک زندگی

پوست از وضعیت کلی بدن اثر می‌گیرد. رژیم متنوع، خواب کافی و تحرک به آن کمک می‌کند. هیچ غذایی به‌تنهایی پوست را «جوان» نمی‌کند.

• سبزی و میوه‌ی رنگی (هویج، گوجه، اسفناج، مرکبات): ویتامین‌های A و C و آنتی‌اکسیدان.
• ماهی‌های چرب (سالمون، ساردین): امگا ۳ با اثر ضدالتهابی.
• آجیل (بادام، گردو، فندق): ویتامین E و چربی‌های سالم.
• حبوبات و غلات کامل: ویتامین‌های گروه B، فیبر و مواد معدنی.
• چای سبز: حاوی EGCG، یک آنتی‌اکسیدان. فواید پوستی‌اش در حال پژوهش است.

عادت‌های مؤثر

خواب ۷ تا ۹ ساعت برای بزرگسالان، نوشیدن آب به اندازه‌ی نیاز بدن، پرهیز از دخانیات و الکل و مدیریت استرس. سیگار پیری و چروک پوست را تسریع می‌کند.

مراقبت روزانه

برنامه‌ی ساده‌ی صبح و شب

• صبح: شست‌وشو با شوینده‌ی ملایم، مرطوب‌کننده، ضدآفتاب.
• شب: پاک کردن کامل آرایش، شست‌وشو، مرطوب‌کننده.

کرم بدن را روی صورت نزنید، چون برای پوست صورت طراحی نشده و ممکن است تحریک کند. آرایش چشم را همیشه با پاک‌کننده‌ی مخصوص بردارید و قبل از خواب حتماً پاک کنید.

لوازم آرایشی مناسب

برای پوست مستعد جوش، محصولات با برچسب «غیرکومدوژنیک» (non-comedogenic) یا «بدون روغن» (oil-free) را انتخاب کنید. پوست از راه محصولات «نفس نمی‌کشد»، اما محصول سنگین ممکن است منافذ را مسدود کند.

پوست آقایان

پوست مردان حدود ۲۰ درصد ضخیم‌تر و چربی‌ترش بیشتر است. اصلاح روزانه آن را تحریک می‌کند. از تیغ تیز، کف اصلاح ملایم و کرم بعد از اصلاح استفاده کنید و ضدآفتاب را فراموش نکنید.

موهای زائد و لایه‌برداری

تیغ، موم و اپیلاتور هر کدام مزایا و عیب دارند. در همه‌ی آن‌ها خطر تحریک و موی زیرپوستی هست. لایه‌برداری ملایم یک تا دو بار در هفته به کاهش موی زیرپوستی کمک می‌کند. پوست حساس یا مستعد آکنه به لایه‌برداری کمتر نیاز دارد. بعد از آن مرطوب‌کننده بزنید.

ماسک خانگی: آووکادو، عسل و ماست

نصف آووکادو را له کنید و با سه قاشق عسل و سه قاشق ماست ساده مخلوط کنید. روی صورت (به‌جز دور چشم) بمالید، ۵ تا ۱۰ دقیقه بگذارید و با آب ولرم بشویید. اول روی ناحیه‌ی کوچکی از مچ دست تست کنید.

آکنه: علل و درمان

آکنه زمانی پدید می‌آید که منافذ با چربی و سلول مرده بسته شوند و باکتری Cutibacterium acnes رشد کند. تغییرات هورمونی (به‌ویژه آندروژن‌ها در بلوغ)، ژنتیک و استرس مؤثرند. آکنه فقط مسئله‌ی ظاهری نیست: می‌تواند جای زخم و آسیب روحی و کاهش اعتمادبه‌نفس بسازد و باید جدی گرفته شود.

انواع ضایعه

جوش سرسیاه و سرسفید (کومدون)، جوش چرکی و ملتهب، و در شدیدترین حالت گره و کیست که باید حتماً توسط پزشک درمان شوند.

مراقبت خانگی

• روزی دو بار شست‌وشو با شوینده‌ی ملایم. شست‌وشوی زیاد وضع را بدتر می‌کند.
• جوش را نفشارید؛ خطر عفونت و جای زخم دارد.
• محصولات حاوی بنزوئیل پروکساید یا سالیسیلیک اسید برای موارد خفیف مفیدند. ممکن است خشکی و حساسیت به آفتاب بدهند، پس ضدآفتاب بزنید.

درمان پزشکی

کرم‌های رتینوئیدی، آنتی‌بیوتیک موضعی یا خوراکی و در برخی خانم‌ها درمان هورمونی. ایزوترتینوئین (ویتامین A خوراکی) بسیار مؤثر است اما عوارض دارد و در بارداری کاملاً ممنوع است. فقط زیر نظر پزشک مصرف شود.

اگزما، غده و کیست

اگزما (درماتیت آتوپیک) بیماری التهابی مزمن پوست است با خارش، قرمزی و پوسته‌ریزی. زمینه‌ی ژنتیکی و آلرژیک دارد و درمان قطعی ندارد، اما با مرطوب‌کننده‌ی منظم، پرهیز از محرک‌ها (شوینده‌ی قوی، گردوغبار، موی حیوانات) و داروهای تجویزی مانند کرم‌های کورتیکواستروئید قابل کنترل است.

غده و کیست برجستگی‌های دردناک زیر پوست‌اند. درمان آن‌ها با پزشک است و نباید دستکاری شوند.

پوست در تابستان و آفتاب

هیچ برنزه‌شدنی کاملاً بی‌خطر نیست. برنزه شدن پاسخ پوست به آسیب ناشی از UV است. سولاریوم و تخت‌های برنزه‌کننده سرطان‌زا شناخته شده‌اند و توصیه نمی‌شوند.

• ضدآفتاب با SPF حداقل ۳۰ و پوشش وسیع (UVA و UVB) را هر روز بزنید، حتی روی پوست تیره. هر ۲ ساعت یک‌بار در معرض آفتاب تکرار کنید.
• در ساعات اوج آفتاب (تقریباً ۱۰ تا ۱۶) از سایه، کلاه و لباس استفاده کنید.
• آب کافی بنوشید و میوه‌ی آبدار (هندوانه، طالبی) بخورید.
• برای آفتاب‌سوختگی خفیف: کمپرس سرد و ژل آلوئه‌ورا. در تاول یا سوختگی وسیع به پزشک مراجعه کنید.

گیاهان و درمان‌های طبیعی

«طبیعی» همیشه به معنای بی‌خطر نیست. گیاهان هم می‌توانند آلرژی بدهند.

• روغن درخت چای (Melaleuca): ضدباکتری، برای آکنه‌ی خفیف. حتماً رقیق شود و خوردنی نیست.
• آلوئه‌ورا: آرام‌کننده و آبرسان.
• اسطوخودوس (Lavandula): آرام‌کننده؛ روغنش ممکن است حساسیت بدهد.
• روغن بذر انگور فرنگی سیاه (Ribes nigrum): منبع اسیدهای چرب امگا ۶. شواهد برای اگزما محدود است.
• خاک رس: جاذب چربی؛ برای پوست خشک و حساس مناسب نیست.

ایمنی لوازم آرایشی

• برچسب را بخوانید: ترکیبات، تاریخ انقضا و نماد PAO (مدت مصرف پس از باز شدن) را ببینید.
• درب محصول را ببندید و محصول و ابزار آرایش را تمیز نگه دارید. باکتری و قارچ در آن‌ها رشد می‌کنند.
• محصول چشم را با دیگران شریک نشوید. در ماشین در حال حرکت آرایش نکنید. خراش قرنیه خطرناک است.
• سرمه و رنگ دائمی مژه ممکن است سرب داشته باشد. دور از دسترس کودکان نگه دارید.
• کودکان فقط محصولات مخصوص کودک؛ AHA، موبر و رنگ مو مخصوص بزرگسالان است.
• اسپری‌ها آتش‌گیرند و استنشاقشان به ریه آسیب می‌زند.
• محصول طبیعی نگهدارنده ندارد و زودتر فاسد می‌شود.
• در صورت حساسیت یا سوزش، مصرف را قطع کنید و اگر ادامه یافت به پزشک مراجعه کنید.

جدول INCI

INCI نام‌گذاری بین‌المللی ترکیبات آرایشی است که روی برچسب محصول می‌آید. ترکیبات به‌ترتیب مقدار، از بیشترین به کمترین، فهرست می‌شوند. فهرست رسمی را می‌توانید در پایگاه CosIng اتحادیه‌ی اروپا جست‌وجو کنید.